Lê Văn Thật
Tôi đã từng đọc thơ của anh Nguyễn Văn
Tài rải rác trên các báo và tập san…yêu mến cứ để trong lòng và ao ước được một
ngày diện kiến. Chiều xuân, anh đi cùng Nhà thơ Nghiêm Khánh, anh Phan Tấn Đạt
trong chuyến du hành về Bình Thạnh tìm lại hương xưa. Tôi được anh tặng tập thơ
" Đường tim". Đọc tập thơ, tôi thật sự ngẩn người, thích thú và mê
đắm.
Như ta
biết, văn chương Việt Nam
sau 10 năm lệch pha (1975-1985) đã thực sự tìm đúng đường về. Mở đầu cho cuộc
cách tân đó, chính là những nhà văn tên tuổi như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Duy,
Hoàng Phủ Ngọc Tường….Cái nhìn đa chiều đã được phát triển đúng như vốn có của
nó. Nội tâm trong thơ được phát triển như chính tâm hồn nhà thơ, bản chất thơ.
Văn chương Việt Nam
phát triển như chính nó mơ ước.
Và
tôi say đắm, ngẩn ngơ… hết ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác, khi lần theo 56
bài thơ, chất chứa ân tình…Anh, nhà thơ Tây Ninh, bài thơ Tây Ninh hoà vào nguồn
chảy lớn của thơ dân tộc, vẫn thắm sắc, đượm tình, vẫn đủ sức vươn mình giữa
bao la dân tộc. Anh, một nhà thơ hiện đại. "Đường tim" một đoá hoa
thơ thời đương đại.
Có thể
khác với cảm nhận của nhiều người, với tôi điều sáng chói đầu tiên mà tôi muốn
nói: Nhịp thơ anh tung hoành ngang dọc như một dũng tướng trong mảng thơ lục
lát, cả thể tự do. Lục bát, vốn dĩ với nhịp chẵn, êm êm….với anh, tôi khoái
khẩu với thiên biến vạn hoá, không lường trước được nhịp thơ. Nó mê đắm lòng
người, nó cứ bắt ta phải đọc lại thật chậm, ngắt ngừng đúng chỗ, để có
thể thưởng thức nét sáng tạo tuyệt đẹp ấy. Đây, ta thưởng thức bài: "Ngồi
giữa chiều thu":
Hỏi rằng lá rụng về đâu ?
Trăm năm
Vàng vọt một câu trả lời
Hiện sinh
Tiền kiếp
Luân hồi
Hồn cây cỏ
Thoáng ngậm ngùi cỏ cây.
Lối nào ?
Ẩn sĩ qua đây
Bút sa
Một nén tàn phai giữa trời
Rơi…
Rơi…
Rơi…
Lá rơi rơi
và ta
Một cái xác ngồi trầm tư !
Thật sảng khoái ! Biết rằng hễ lục bát thì 6/8, nhưng ở đây,
toàn bộ cái hơi hướng nhịp lục bát xưa tan biến trong cái nhịp điệu cực kỳ biến
hoá và linh hoạt. Ta kiểm lại nhịp: 6; 2/6; 2/2/2; 3/5; 2/4; 2/6; 1/1/1/3; 2/6.
Điều đó, làm cho lục bát thêm sinh động trong cái hình thức quyết không đứng
yên của mình. Trong bài: "Tây Ninh mùa thu và em" có đoạn mà nhịp thơ
cũng hấp dẫn:
Giữa trời thu / lất phất mưa
Giọt mưa rơi / một vần thơ quê mình
Mùa thu / em / và Tây Ninh
Mang anh vào cuộc hành trình trăm
năm
Hay trong "Cho cành trinh nữ
xưa" ta cũng bắt gặp một nhịp thơ lạ lẫm:
Lòng ta / em vẫn là hoa
Hoa đơn sơ
Hoa ngọc ngà
Hoá thân.
Lạ lùng
Ta chốn khô khan
Bỗng vươn lên nở muôn ngàn thắm
tươi.
Trong cả thể thơ
tự do, vốn rất ít trong tập thơ, cũng không ít biến hoá nhịp điệu. Bài
"Rực rỡ dưới hiên đời" là một điển hình. Các khổ thơ cũng thay nhau
theo tâm hồn tác giả: Phần 1, khổ 1 gồm 4 câu, khổ 2 chỉ 2 câu, khổ 3 quay lại
4 câu, khổ 4 có 2 câu. Rồi phần hai của bài có: 2 khổ, mỗi khổ 5 câu. Về số chữ
mỗi câu cũng hết sức biến hoá. Có câu 7 chữ có câu chỉ 3 chữ. Bài " Bất
ngờ người xưa" theo thể tự do, cuối bài tác giả hạ nhịp:
Người xưa bỗng bất ngờ trở lại
Từ mông lung chớp bể mưa nguồn
Cho ta có một chiều ái ngại
Lịm hồn
Đau
Ký ức xa buồn.
Những cái đứt quảng đó, như chính trái tim nhân vật trữ tình bộc ra vậy.
Trong cùng
một bài thơ, thuờng người ta chỉ viết theo một thể thơ nào đó, còn anh, rất
biền hoá, biến hoá như tâm hồn nhà nghệ sĩ muốn dâng hiến cái đẹp đầy sáng tạo
cho cuộc đời. Trong bài "Tự tình" hai khổ đầu là thơ tự do loại 8 chữ
đã biến hoá thành mỗi câu 4 chữ. Còn khổ cuối lại là 4 câu lục bát:
Tình đời đeo nặng hai vai
Bể dâu mỗi lúc ngồi say một mình
Tĩnh tâm, quyết chọn cái tình
Dại khôn, khôn dại, ta giành ta ngu
Những uốn khúc,
bay lượn đó, đã làm lục bát trong thơ anh thật sáng tạo, hấp dẫn. Anh đã tô
thêm cho quốc thơ Việt Nam
những sắc màu mới.
Điều tiếp
theo mà tôi muốn nói đến trong thơ anh là giọng thơ. Suốt tập, là một giọng tâm
tình, ngọt ngào, đôi lúc thủ thỉ như người thân mình tâm sự vậy ! Nhiều lần,
anh thêm vào những tiếng, từ đệm như: " Ừ, vâng, diệu kỳ thay, ôi, dạ thưa
em, à ơi …." vào mọi vị trí trong câu thơ, làm tăng thêm sự giao cảm thân
thiết giữa tác giả và người đọc mà đôi khi chẳng biết gì nhau. Như nhỏ nhẹ bên
tai, như lời gọi tâm tình ! Điểm sáng bật lên, chính là ý thơ trong anh luôn
làm ta bất ngờ. Chúng không đi một cách bình thản, êm đềm mà bất chợt, mà nổi
sóng, mà lung linh làm giọng thơ thay đổi theo, nhất là ở cuối bài, người đọc
càng mến yêu, trân trọng làm sao ! Ta hãy đọc:
Buồn ngay cả lúc em vui
Buồn ngay cả lúc bạn mời cụng ly
Nỗi buồn có lẽ từ khi …
Chậm chân – anh lỡ chuyến xe cuộc
đời.
Rõ, nỗi buồn của
anh làm ta bất chợt ngẩn người. Buồn ngay cả khi thấy "em" vui ?; khi
bạn mời " cụng ly". Phải chăng đó là hai điểm nút làm người ta cười
nhất ? Vậy mà nhân vật trữ tình ở đây thì ….vẫn buồn. Còn nguyên nhân ư ? ta
càng buồn hơn khi biết "lỡ chuyến xe cuộc đời". Kết thúc bất ngờ ấy
càng làm ta vừa thích thú, vừa cảm thông cho nhân vật trữ tình trong bài thơ.
Hay, đoạn thơ sau cũng làm ta bất chợt:
Rơi…
Rơi…
Rơi…
Lá rơi rơi
và ta
Một cái xác ngồi trầm tư !
Một cái xác ngồi trầm
tư ? hay cả nỗi đau đời cứ dội vào lòng suốt cả đêm thâu ? Như một bức tượng mà
trong lòng dậy sóng. Hình tượng đó " độc" lắm ! Tôi không dằn được
cảm xúc khi đọc kết luận của anh trong bài: "Viết trong chiều thu
xám":
Em ơi !
Một buổi chiều thu xám
Ta thấy mình trôi ở cuối dòng.
Kết thúc nghe mà rợn
người. Mình thấy "mình" trôi ? Ở cuối dòng ? Nhân vật trữ tình sao mà
buồn thế ? Nào phải đâu "mình" bị trôi theo dòng đời, cảm giác thật
buồn nó cứ dội lên thôi !
Thế là rõ,
hình ảnh thơ của anh luôn bất ngờ, mới mẻ, hấp dẫn. Chính vì thế, mà tôi thường
hay nhắm mắt lại để tận hưởng và hy vọng một phần nào đó hiểu nổi hình ảnh thơ
anh. Hình ảnh sáng tạo, mới mẻ cứ khẳng định anh trong bao la của thơ ca, không
trộn lẫn vào đâu được.
Tôi khẳng
định rằng, trong thơ anh không hề có một sự xuề xoà, thô kệt, dễ dãi. Tôi cũng
không đồng ý mà cho rằng lời thơ anh mộc mạc. Mỗi từ, mỗi ngữ, mỗi dấu câu, mỗi
ý tứ đều được nhà nghệ sĩ sắp xếp chu đáo, chắc lọc, cẩn trọng và tài hoa. Lời
thơ anh luôn biến hoá, lôi cuốn và hiện đại. Cả tập thơ, không thừa một từ,
cũng không thể thiếu đi một từ nào ! Trong thơ, đôi khi người ta chấp nhận thừa
vài từ, để đáp ứng số chữ, anh thì không. Ta hãy đọc một đoạn:
Chiều cuối năm buồn theo lá bay
Nghe thời gian nặng xuống vai gầy
Một năm qua rồi
Một năm nữa
Lớp lớp phong sương phủ tím mặt mày
( Chiều cuối năm)
3 câu trên 7
chữ, câu thứ 3 ngắt ra thành 2 câu có tách hàng. Câu cuối 8 chữ. Bình thường,
ta có thể nói dư một từ, nhưng bạn thử bỏ bất cứ từ nào xem, nó sẽ mất đi cả
hồn thơ ngay tức khắc. "Lớp" hay " tím" chăng ? Không bỏ
được !
Đôi khi anh có
sử dụng khổ độc, cứ tưởng là gập ghềnh, là trúc trắc, mà kỳ thực, đó mới là độc
đáo của nghệ thuật. Ta biết hai câu thơ trong "Tây Tiến" của Quang
Dũng:
Dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây, súng ngửi trời
Gập gềnh quá còn gì ! Nhưng xét
trong mối tương quan với nội dung gian khổ, vất vả thì thật tuyệt. Còn anh
Nguyễn Văn Tài thì:
Mình chung thân - chẳng ra
trò trống
Ru cháu ngoại thầm gieo ước
mong
Tự trách mình, đành
gửi gấm trong lời ru, ta nghe vẫn còn gì đó trách mình thời trẻ đã qua. Câu thơ
không êm, như trắc ẩn nỗi lòng.
Nghệ thuật
thì muôn màu. Có người bảo nghệ thuật nhất là khi tiếng lòng cất lên một cách
tự nhiên như máu như tim mình vậy, tưởng như không nghệ thuật mà lại rất nghệ
thuật. Tôi rất đồng tình. Thơ anh cũng như thế. Anh không phải là thợ thơ, anh
không phải là người xếp chữ cho thành nghệ thuật thơ, mà là tiếng lòng cất lên
thành thơ. Anh là một nhà thơ.
Về nội
dung, " Đường tim" đúng là đường tim anh hoà nhập vào đời. Đọc tập
thơ, ta biết được việc chọn nghiệp thơ của anh:
Đời chẳng cho ta làm dũng tướng
Thôi đành lủi thủi chốn văn chương
May ra nhận chút tình nhân thế
Ảo ảo hư hư cũng đỡ buồn !
( Viết trong chiều thu xám)
Cách nói " Ảo ảo hư hư cũng đỡ
buồn" mà thực chất là đường tim anh, đủ ngóc ngách tình đời. Còn lý tưởng,
ta có thể thấy ngay trong câu:
Nhịp cùng nhịp sống nhân dân
Căng lồng ngực để bao lần trào tuôn
Giữa dòng máu đỏ quê hương
Chảy trên ngòi bút khơi nguồn thơ
yêu !
Là từng tâm huyết gửi theo
Niềm mơ ước đã bao chiều thiết tha
(
Đường tim)
Trái tim
người nghệ sĩ cùng nhịp với nhịp sống nhân dân, căng lồng ngực lên mà vui cùng
vui, khóc cùng khóc với đời, dâng cho đời tiếng hát để ngàn đời vút cao. Và anh
đã căng lên, căng như một sợi dây đàn, để buông ra những thanh âm kỳ dịu, cao
vút, tặng cho đời bản nhạc của thi ca. Có một nhà văn nói: "Tiếng hát của
con người còn hay hơn con nguời nữa". Đúng vậy, tiếng hát anh hay lắm !
Tình
đời luôn đau đáu, khoắc khoải trong anh. Lòng anh nhân hậu cao đẹp quá, thấy và
khơi gợi những điều trong trái tim mọi người. Solomon viết: "Bố thí cho
người nghèo là cho Thượng đế vay " anh không dùng từ " bố thí"
mà "tặng". Đây !
Mấy tờ bạc rách tả tơi
Sao ngần ngại lúc tặng người hàn vi
?
( Biết đâu )
Biết đâu:
Mai sau, ừ ! cõi mai sau
Dòng bon chen đó, biết đâu được
mình ?
Rồi cuối bài:
Mấy tờ bạc dẫu tả tơi
Biết đâu cứu một cuộc đời, chiều
nay.
Nên " Biết
đâu" là tựa của bài thơ mà mới đọc, gợi ra điều gì bất ngờ, ngoài dự tính
bình thường, cứ thu hút người ta. Thơ anh bất ngờ thế ! Mà thực tế, không ít
xảy ra… Rồi trong bài " Người kép lão trong tôi" anh vẫn:
Thương mến trong tôi
Vẫn là người kép lão
Hơn sáu mươi rồi chưa lỗi nhịp song
loan.
Tôi bất ngờ thích thú với kết thúc:
Để trong tôi một thời
Bóng hình người kép lão
Dào dạt câu thơ rơi vào bản thảo
Ước mơ ngòi bút mình cũng thế kiếm
đuờng gươm.
Với ông lão ăn mày:
Ơi, người cùng khổ
Hãy hát nữa đi, dẫu khúc hát ăn xin
(
Theo tiếng hát người hành khất)
Với bạn, anh là bạn trọn nghĩa vẹn
tình, vẫn cứ ngỡ mình chưa tròn với bạn:
Ta còn nợ bạn câu thơ
Loai hoai chưa viết kịp giờ chia
tay
Bồi hồi một chút rượu cay
Cùng chia hai để cầm tay hẹn rằng…
( Tiễn bạn về hưu)
Và như thế, đúng là người bạn tốt
rồi.
Rất nhiều
bài anh viết về người thân. Ở đây, tôi không gặp một bài thơ tình tuổi trẻ nào,
hoạ chăng, chỉ có nhớ lại…trong cái tuổi già…Đây cũng là sự nhớ lại:
Hoa điên điển - Hoa phù sa
Vì thương mẹ nở bao la nghĩa tình
Những ngày hạnh phúc mông mênh
Anh bơi xuồng chở em tìm bài ca
( Một loài hoa quê vợ)
Trong một bài khác, ta gặp nhân vật
trữ tình:
Buồn cười ta ngả nghiêng say
Chút tình đến giữa thời trai lụi
tàn
( Buồn cười tình muộn)
Thời trai lụi tàn rồi, mà khi yêu
cũng không kém phần lãng mạn:
Buồn cười ! Ta hát miên man
Thương mây, nhớ gió lang thang phố
phường
Giân hờn cái nắng chiều buông
Cho vàng vọt áo người thương bay
gần !
Hát miên man, thương
mây, nhớ gió, đi lang thang, giận hờn cả cái nắng….là của tuổi trẻ rồi. Tâm hồn
anh không già chút nào ! Trước, tôi cũng lang thang như thế, rồi chân mình đến
nhà người ấy hồi nào….rồi quay về, rồi làm thơ, rồi…
Trong "Mùa xuân với một
mảnh tình" ta bắt gặp nhân vật trữ tình lại có một mối tình buồn, cho dù
mình rất thuỷ chung. Cụm từ " rách tả tơi" nghe buồn làm sao !
Mảnh tình xưa rách tả tơi
Chợ đời đứng đợi, chờ người vá thuê
Buồn cười một gả nhà quê
Giữa bon chen hát cầu thề thuỷ
chung !
Với con, cháu, anh là người
cha, người ông rất mực yêu thương. Với Nguyễn Ngọc An Phương thì, sự thành đạt
của con là niềm vui của cha:
Có thế, cha mới thấy mình hữu ích
Thấy đời mình thanh thản
Bao lo toan, giờ có phút giây này
Mộng và thực
Rồi bồi hồi rất thực
Con tuyệt vời, cha cũng chắp cánh
bay
( Thơ viết ngày con vào đại học)
Với Nguyễn Ngọc An Khang thì…đời
cha:
Và đoản khúc này ta đặt tên
Tha phương hề ! Cầu thực lênh đênh
Rồi thủ thỉ:
Gửi con chưa phải là răn dạy
Chỉ giữ đời ta để tự hào.
( Đoản khúc cho con trai)
Với cháu ngoại thì hy vọng lớn:
Mình chung thân chẳng ra trò trống
Ru cháu ngoại thầm gieo ước mong
( Chiều xuân ngồi ru cháu)
Bây giờ là khúc tự tình. Ta bắt gặp
anh thực rồi ! Anh, từng trãi:
Đời đưa ta lên
Đời đưa ta xuống
Như chiếc xích đu cót két hiên nhà
(Tự tình)
Rồi tình cảm cũng:
Đời xui ta thương
Đời xui ta ghét
(Tự tình)
Nhưng anh không bị đời cuốn đi mà
rất:
Tĩnh tâm quyết chọn cái tình
Dại khôn, khôn dại, ta giành ta ngu
(Tự tình)
Chủ động nhập đời, và sự khiêm tốn
đó thật đáng trân trọng.
Tình yêu quê hương,
đất nước trong anh thật ngọt ngào thấm đẫm nghĩa tình. Ta hãy đọc bài "
Thầm thì với Cửu Long" thật chậm để lắng đọng những yêu thương mà anh gửi
gấm đa sắc đa màu: hiền dịu, bạc lòng, thấm lệ, sử thi, nhè nhẹ, ngọt ngào….
Cứ hiền dịu nhé ! Cửu Long
Ta đâu phải kẻ bạc lòng cố hương
Ngày về thấm lệ trên sông
Dòng đời xin nhuộm xuống dòng sử
thi
Cứ nhè nhẹ mà trôi đi
Cứ chầm chậm với những gì ngày xưa…
Là dân Tây Ninh,
anh rất yêu núi Điện. Tình yêu núi của anh gắn liền với những trang sử hào hùng
của ông cha hai lần quyết tử:
Núi uy nghi bên lễ đài rực đỏ
Ngào ngạt hương bay, nghi ngút khói
nhang trầm
Ghi tạc bao đời trai áo vải vang
danh
Rừng lá mãi xạc xào trang niên sử.
Sẽ thiếu vô
cùng, nếu ta không nói đến mảng thơ tươi vui của anh. Ít bài thôi, nhưng nó làm
cho" Đường tim" rộn lên những giây phút cười, vui. Tôi thích nhất là
bài: "Những đoản khúc trên chùa'. Mời bạn nghe:
Khi không em hỏi ông trời
Thì tôi chỉ cột thu lôi trên chùa
Chùa còn sợ những cơn mưa
Thì em hiểu ít nhiều chưa về trời.
Cũng trong bài, ta nghe:
Khi không em hỏi ông già
Mang hia đội mão đi ra, đi vào
Con người khi chết về đâu ?
Tôi chưa chết, biết làm sao trả
lời.
Thật lý thú, hấp dẫn ! Và đây,
trong bài "Lá tàu bay":
Biết bay nhưng gọi là tàu
Bay lên núi hoá thành rau phong
trần
Dịu dàng em hái về ăn
Lá tàu bay, ngọt bát canh quê mình.
Tác giả đã khai thác ý
nghĩa của tên rau "lá tàu bay" mà sáng tạo ra một ý mới thật hay. Rau
cũng cũng phong trần. Thơ là thế, nói những điều bình thuờng bằng một cách khác
thường.
Tiếc rằng, nhà thơ thân yêu
của chúng ta đến… hơn ngũ tuần rồi mới có một tập thơ. Thôi thì, cứ gọi nhà thơ
lão thành. Phải chăng, chính vì vậy, tìm suốt " Đường tim" ta không
hề thấy có bài nào nói về " Đường tim" thời tuổi trẻ cả…Chẳng thấy hò
hẹn, nhí nhảnh, hờn ghen, vu vơ…Hay cái cảm giác lâng lâng, đắm đuối, mê mẫn…
Toàn là tuổi già ngồi nhớ lại tình
yêu…tuổi trẻ. Mà tuổi già nhớ…cho lắm cũng ….
…Trăm năm, ừ ! nhớ ân cần
Cái hôn lần cuối, chiếc khăn tình
đầu
Cái cầm tay phút xa nhau
Cố nhân từ ấy bạc đầu nơi xa…
( Thơ vào tuổi năm mươi)
là ký ức thôi ! Bây giờ thì
"bạc đầu" rồi…
Quý biết
chừng nào trên mảnh đất Tây Ninh của chúng ta có được một nhà thơ như thế.
" Đường tim" mới phát hành, hồn phách đã bay xa. Bởi đường vào tim
luôn ấm tình xứ xở, ngọt ngào tình nghĩa, hé lộ phong cách thơ hiện đại biến
hoá sáng tạo không ngừng cả nghệ thuật ngôn từ và hình tượng mê đắm lòng người.
Mảng lục bát trong" Đường tim" là chói ngời. " Đường tim"
đã bắt đầu đi vào đường tim mọi người. Với sức sống " căng lồng ngực"
của nó, hy vọng đến với trái tim đọc giả bằng cả sự hấp dẫn, yêu mến, trân
trọng và đón chờ "Đường tim" thứ 2,3….sẽ tiếp tục kết nối trái tim
mọi người. Tôi xin mượn hai câu lục bát của Phú Nhuận để nói về anh:
Hoa thơ đã hoá hoa đời !
Chúc anh thêm một nụ cười thế nhân
!
LVT
